Een rollenspel of in het Engels role playing game (RPG) is een overkoepelende term voor een bonte verzameling onderling nogal uiteenlopende 'spellen'. Wat zij allen gemeenschappelijk hebben, is dat de spelers zich een imaginaire wereld voorstellen, waarin zij personages (of characters in het Engels) besturen en tijdens het spelen een verhaal vertellen. De term role playing game verwijst vaak naar het systeem van regels dat gebruikt wordt om dit proces in goede banen te leiden. De oorspronkelijke RPGs werden gespeeld met een groep mensen die rondom een tafel zaten en het verhaal alleen vertelden, niet acteerden.

Een van de eerste en zonder twijfel de meest invloedrijke RPGs was Dungeons & Dragons, dat ook nu nog, in zijn 4e editie, een zeer groot marktaandeel heeft. De groep spelers is bij Dungeons & Dragons opgedeeld in een Dungeon Master (DM) en de rest van de spelers. De Dungeon Master heeft volledige controle over de fictieve wereld; de spelers hebben elk een karakter, en bepalen welke acties hun karakters proberen uit te voeren; en de uitgebreide regels van Dungeons & Dragons bepalen voor een groot deel van die acties wat de gevolgen er van zijn. Meestal heeft de Dungeon Master van tevoren een avontuur bedacht, waarbij de karakters een gevaarlijke opdracht moeten uitvoeren, bijvoorbeeld het redden van een prinses uit een kerker vol bloeddorstige monsters, dodelijke vallen en kostbare schatten. De spelers proberen deze opdracht zo goed mogelijk uit te voeren, waarbij ze hun karakters in leven willen houden, het doel willen bereiken en zo veel mogelijk kostbare voorwerpen mee uit de kerker willen nemen.

Tijdens het spelen ontvouwt de DM de wereld voor de ogen van de spelers: hij vertelt hoe de omgeving eruit ziet, welke objecten er zijn, wat voor mensen of andere wezens de karakters van de spelers tegenkomen, en hoe deze op hen reageren. Alle karakters, zowel die van de spelers als die van de Dungeon Master, hebben scores in verschillende vaardigheden die aangeven hoeveel kans zij hebben bepaald acties tot een goed einde te brengen. Vaak wordt er een dobbelsteen geworpen, en wordt de uitkomst hiervan vergeleken met de scores van de karakters, om te zien of een speler ergens in slaagt. Hoe beter zijn karakter in boogschieten is, en hoe slechter de trol in het ontwijken van pijlen, hoe meer kans hij zal maken om te raken. Indien hij raakt zal de trol bepaalde wonden krijgen, en wanneer deze wonden te veel worden zijgt hij ineen. Maar het is natuurlijk ook mogelijk dat hij voor die tijd de karakters van de spelers al een kopje kleiner heeft gemaakt.

Om hun missies tot een goed einde te brengen zullen de spelers tactische beslissingen moeten nemen, de sterke punten van hun karakters optimaal moeten gebruiken, en goed moeten samenwerken. Door het verzamelen van magische voorwerpen, en het verkrijgen van meer ervaring — waardoor de karakters steeds beter worden in het uitvoeren van allerlei taken — kunnen de spelers hun karakters effectiever maken. Ondertussen kan de DM een verhaal ontvouwen waarin de acties van de karakters een plaats krijgen; misschien kunnen zij door de prinses te redden het koninkrijk behoeden voor een grote crisis, waarvoor de koning hen rijkelijk beloont met een kasteel. Door vele missies achter elkaar te spelen met steeds dezelfde karakters — een zogeheten 'campaign' — ontstaat er zo een lang doorlopend verhaal (vooral door de DM bedacht), en krijgen de karakters steeds meer mogelijkheden en vaardigheden.